معدنی ها /فائزه پناهی؛ گذار به انرژی پاک قرار بود جهان را از وابستگیهای قدیمی نجات دهد، اما حالا یک وابستگی جدید و شاید خطرناکتر در حال شکلگیری است؛ پشت ویترین جذاب خودروهای برقی و توربینهای بادی، مادهای قرار دارد که کمتر دربارهاش حرف زده میشود: خاکهای کمیاب. موادی که بدون آنها عملاً بسیاری از فناوریهای مدرن از کار میافتند. مسئله اینجاست که این منابع، برخلاف تصور، در یک بازار آزاد و متنوع توزیع نشدهاند، بلکه بهشدت در چند نقطه خاص متمرکز شدهاند.
طبق دادههای International Energy Agency، حدود نیمی از ذخایر شناختهشده این مواد در اختیار China است؛ فاصلهای که با کشورهای بعدی مثل Brazil و India نهفقط زیاد، بلکه تعیینکننده است. اما عدد ذخایر فقط نوک کوه یخ است. آنچه این برتری را به «قدرت» تبدیل کرده، تسلط چین بر مرحله حساستر یعنی فرآوری و تبدیل این مواد به محصولات قابل استفاده است؛ در واقع، بسیاری از کشورها ممکن است معدن داشته باشند، اما بدون دسترسی به زیرساختهای صنعتی، این منابع برایشان ارزشی راهبردی ایجاد نمیکند.
همین جاست که بازار از یک رقابت اقتصادی ساده خارج میشود و وارد زمین بازی ژئوپلیتیک میشود. چون هر کشوری که زنجیره تأمین را کنترل کند، میتواند نهفقط قیمت، بلکه دسترسی دیگران به فناوریهای حیاتی را هم تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل است که United States و متحدانش حالا بهدنبال بازسازی این زنجیره خارج از چین هستند؛ از سرمایهگذاری در معادن جدید گرفته تا ایجاد ظرفیتهای فرآوری در اروپا و ژاپن؛ اما این تلاشها هنوز در مراحل اولیه است و فاصلهای که طی سالها ایجاد شده، بهسادگی پر نمیشود.
در سمت تقاضا، فشار در حال تشدید است. رشد سریع خودروهای برقی و انرژیهای تجدیدپذیر باعث میشود نیاز به این مواد در سالهای آینده جهش کند. یعنی درست در زمانی که دنیا بیشتر از همیشه به این منابع نیاز دارد، دسترسی به آنها همچنان در یک ساختار متمرکز باقی مانده است؛ این همان نقطهای است که ریسک واقعی شکل میگیرد: ترکیب «تقاضای انفجاری» با «عرضه محدود و متمرکز».
راهحلهای جایگزین هم هنوز جدی نیستند بازیافت این مواد کمتر از یک درصد است؛ عددی که نشان میدهد جهان هنوز نتوانسته یک چرخه پایدار برای استفاده مجدد از آنها ایجاد کند. از طرف دیگر، نبود شفافیت در برخی کشورها مثل Myanmar هم تصویر کامل بازار را مبهمتر کرده و ریسک را بالا برده است.
حالا اما جهان وارد دورهای شده که در آن کنترل مواد خام حیاتی، بهاندازه کنترل انرژی اهمیت پیدا کرده است. خاکهای کمیاب دیگر فقط یک ماده معدنی نیستند، بلکه به اهرم فشار تبدیل شدهاند. هر اختلال در این زنجیرهچه سیاسی، چه اقتصادی میتواند مستقیماً به بحران در صنایع آینده منجر شود. به بیان سادهتر، جهان به سمت برق و فناوریهای پاک حرکت میکند، اما مسیرش از گلوگاهی عبور میکند که فعلاً کلیدش در دست یک بازیگر است.
مخاطبین عزیز پایگاه خبری–تحلیلی "معدنیها"؛ شما میتوانید از دایرکت پیج اینستاگرام "معدنیها" به آدرس madanihanews برای ارائه نقطه نظرات، پیشنهادها، انتقادها و سایر پیامهای خود با ما در ارتباط باشید.
