بر اساس بررسی اسناد مالی و افشاهای شرکتی، دولت سانائه تاکایچی، نخست‌وزیر ژاپن، با فشار فزاینده‌ای برای یافتن منابع جایگزین تأمین این مواد راهبردی روبه‌رو است؛ موادی که چین صادرات بخشی از آن‌ها به ژاپن را متوقف کرده است. چین بزرگ‌ترین تولیدکننده و تأمین‌کننده عناصر نادر خاکی در جهان است؛ موادی که در تولید طیف وسیعی از محصولات، از خودروهای برقی، توربین‌های بادی و تجهیزات هوش مصنوعی گرفته تا سامانه‌های دفاعی و تسلیحات پیشرفته کاربرد دارند. پس از آنکه سانائه تاکایچی در ماه نوامبر با اظهارات خود درباره حمایت از تایوان موجب نارضایتی پکن شد، دولت چین صادرات برخی از مهم‌ترین مواد معدنی راهبردی به ژاپن را محدود کرد.

 

هشدار شرکت‌ها بحران از صنایع معدنی فراتر رفته است

اگرچه شاخص نیکی همچنان در سطوح تاریخی قرار دارد و نتایج نظرسنجی تانکان بانک مرکزی ژاپن نیز از بهبود فضای کسب‌وکار حکایت دارد، اما افشاهای جدید شرکت‌های بورسی تصویر متفاوتی از آینده اقتصاد این کشور ارائه می‌دهد.بررسی گزارش‌های ثبت‌شده در بورس توکیو نشان می‌دهد طی یک دهه گذشته، به‌طور معمول کمتر از ۴۰ گزارش در ماه به موضوع عناصر نادر خاکی اشاره می‌کردند؛ آن هم عمدتاً از سوی شرکت‌های فعال در صنایع معدنی و صنعتی. اما از ماه مه ۲۰۲۶ تاکنون تعداد این هشدارها بیش از دو برابر شده و اکنون شرکت‌های فعال در صنایع الکترونیک و کالاهای مصرفی نیز این موضوع را به‌عنوان یک ریسک جدی در گزارش‌های خود مطرح می‌کنند.

بررسی نزدیک به ۲۰۰ گزارش شرکتی منتشرشده در ماه‌های مه و ژوئن نشان می‌دهد بیش از دو سوم شرکت‌هایی که به عناصر نادر خاکی اشاره کرده‌اند، اعلام کرده‌اند محدودیت‌های صادراتی چین هم‌اکنون بر فعالیت آن‌ها اثر گذاشته یا در آینده می‌تواند عملکرد تجاری آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

شرکت Citizen Watch در اطلاعیه‌ای که ۲۳ ژوئن منتشر کرد، اعلام کرد: «اگر محدودیت‌های صادرات عناصر نادر خاکی یا اقدامات مشابه برای مدت طولانی ادامه یابد، فعالیت‌های تولیدی و عملکرد مالی گروه ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد.» این شرکت در پاسخ به پرسش‌های رویترز اعلام کرد عناصر نادر عمدتاً در موتورهای الکتریکی محصولات آن استفاده می‌شوند، اما تاکنون اختلالی در تولید یا سودآوری ایجاد نشده و در حال حاضر نیز نیازی به بازنگری در پیش‌بینی عملکرد مالی شرکت احساس نمی‌شود.

شرکت اومرون، تولیدکننده تجهیزات پزشکی و سامانه‌های اتوماسیون صنعتی، نیز در گزارش ۲۲ ژوئن خود محدودیت‌های صادراتی چین را در کنار جنگ اوکراین و تنش‌های خاورمیانه، یکی از مهم‌ترین ریسک‌های ژئوپلیتیکی پیش‌روی شرکت عنوان کرد. این شرکت تأکید کرد اگرچه مستقیماً عناصر نادر خاکی خریداری نمی‌کند، اما بخشی از قطعات مورد استفاده آن حاوی این مواد هستند. با این حال، در شرایط فعلی تأثیر این محدودیت‌ها بر تولید و سودآوری شرکت قابل‌توجه نبوده است.

 

صادرات برخی عناصر راهبردی به ژاپن تقریباً متوقف شد

آمارهای گمرک چین نشان می‌دهد صادرات اکسید تربیوم (Terbium Oxide) و اکسید دیسپروزیم (Dysprosium Oxide) به ژاپن از نوامبر ۲۰۲۵ تا پایان مه ۲۰۲۶ به صفر رسیده است.همچنین صادرات اکسید ایتریم (Yttrium Oxide) نیز از ماه دسامبر تنها در حجم بسیار ناچیزی انجام شده است. این عناصر در تولید آهنرباهای دائمی فوق‌العاده قوی مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ محصولاتی که نقش حیاتی در ساخت خودروهای برقی، تجهیزات صنعتی، ربات‌ها، توربین‌های بادی و سامانه‌های دفاعی دارند.

«تاکشی هیگاشی‌فوکاساوا»، اقتصاددان ارشد مؤسسه Mizuho Research Institute، معتقد است اقتصاد ژاپن پیش‌تر نیز در سال ۲۰۱۰ از محدودیت‌های تجاری چین آسیب دیده بود، اما شرایط کنونی به‌مراتب پیچیده‌تر است. به گفته وی، طی سال‌های اخیر با گسترش هوش مصنوعی، خودروهای برقی و فناوری‌های پیشرفته، وابستگی زنجیره‌های تأمین جهانی به عناصر نادر خاکی به شکل چشمگیری افزایش یافته است و شرکت‌ها دیگر نمی‌توانند نسبت به این موضوع خوش‌بین باشند.

«ساتورو یوشیدا»، تحلیلگر بازار کالا در Rakuten Securities، نیز معتقد است شدت آسیب میان صنایع مختلف یکسان نیست؛ زیرا برخی شرکت‌ها پیش از اعمال محدودیت‌های چین، ذخایر قابل‌توجهی از این مواد ایجاد کرده بودند. با این حال، وی هشدار داد:«عرضه محدود شده، اما همزمان استفاده از عناصر نادر در صنایع مختلف به سرعت در حال افزایش است و همین موضوع این مواد را بیش از گذشته کمیاب کرده است.»

به گفته یوشیدا، تا سال ۲۰۲۵ چین حدود ۷۰ درصد تولید جهانی و نزدیک به ۶۰ درصد ذخایر شناخته‌شده عناصر نادر خاکی را در اختیار داشته است؛ موضوعی که جایگاه این کشور را به‌عنوان بازیگر مسلط بازار مواد معدنی راهبردی تثبیت کرده و قدرت قابل‌توجهی در زنجیره تأمین جهانی به پکن داده است.

 

ژاپن برای کاهش وابستگی به عناصر نادر خاکی چین شتاب گرفت

دولت ژاپن هم‌زمان با تداوم محدودیت‌های صادراتی چین بر عناصر نادر خاکی، تلاش‌های خود را برای ایجاد منابع جایگزین تأمین مواد معدنی حیاتی به‌طور چشمگیری افزایش داده است. توکیو با تکیه بر سرمایه‌گذاری‌های دولتی، همکاری با متحدان و توسعه فناوری‌های بازیافت، درصدد کاهش وابستگی راهبردی خود به چین در زنجیره تأمین مواد معدنی است.این اقدامات در حالی سرعت گرفته که محدودیت‌های صادراتی پکن به‌تدریج آثار خود را بر صنایع مختلف ژاپن گذاشته و نگرانی شرکت‌ها درباره امنیت تأمین مواد اولیه افزایش یافته است.

وزارت صنعت ژاپن در بیانیه‌ای اعلام کرد این کشور از طریق سرمایه‌گذاری‌های مستقیم، پرداخت یارانه و همکاری با شرکت‌های داخلی و کشورهای هم‌پیمان، برنامه‌ای گسترده را برای تضمین دسترسی پایدار به عناصر نادر خاکی و سایر مواد معدنی حیاتی در دستور کار قرار داده است. به گفته این وزارتخانه، هدف اصلی این سیاست، کاهش ریسک‌های ناشی از وابستگی به یک تأمین‌کننده و افزایش تاب‌آوری زنجیره‌های تأمین صنایع راهبردی ژاپن است.

در همین راستا، سانائه تاکایچی، نخست‌وزیر ژاپن، در ماه اکتبر توافقنامه‌ای با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، امضا کرد که بر اساس آن دو کشور همکاری‌های خود را در حوزه عناصر نادر خاکی و مواد معدنی حیاتی گسترش خواهند داد. این چارچوب همکاری شامل موارد؛ ایجاد ذخایر راهبردی مشترک از مواد معدنی حیاتی؛طراحی سازوکارهای تأمین اضطراری در شرایط بحران و هماهنگی برای افزایش امنیت زنجیره تأمین میان دو کشور است.

 

استخراج از اعماق دریا گزینه‌ای برای آینده

دولت‌های ژاپن و آمریکا همچنین درباره توسعه مشترک ذخایر عناصر نادر خاکی در اعماق اقیانوس‌ها نیز گفت‌وگو کرده‌اند. با این حال، کارشناسان معتقدند بهره‌برداری تجاری از این ذخایر هنوز چندین سال با واقعیت فاصله دارد و نمی‌تواند در کوتاه‌مدت جایگزین واردات از چین شود.

ژاپن علاوه بر همکاری دوجانبه با آمریکا، روی توافق اخیر کشورهای گروه هفت (G۷) نیز حساب ویژه‌ای باز کرده است. اعضای G۷ در نشست ماه ژوئن توافق کردند همکاری‌های خود را برای ایجاد و مدیریت ذخایر راهبردی مواد معدنی حیاتی افزایش دهند؛ اقدامی که با هدف کاهش وابستگی کشورهای صنعتی به عرضه‌کنندگان محدود، به‌ویژه چین، انجام شده است.

یکی دیگر از محورهای سیاست جدید ژاپن، سرمایه‌گذاری در پروژه‌های بازیافت عناصر نادر خاکی است. دولت ژاپن طی ماه‌های اخیر اجرای چندین پروژه بازیافت را آغاز کرده تا بخشی از نیاز صنایع داخلی از طریق بازیابی این عناصر از تجهیزات مستعمل و محصولات الکترونیکی تأمین شود. کارشناسان معتقدند توسعه اقتصاد چرخشی می‌تواند در میان‌مدت وابستگی ژاپن به واردات این مواد را کاهش دهد.

 

ابهام درباره زمان ثمربخشی پروژه‌ها

با وجود اقدامات گسترده دولت، هنوز مشخص نیست این پروژه‌ها چه زمانی به مرحله بهره‌برداری کامل خواهند رسید و تا چه اندازه قادر خواهند بود کمبود عرضه ناشی از محدودیت‌های چین را جبران کنند.«یوری هامبر»، مدیرعامل مؤسسه مشاوره‌ای Yuri Group مستقر در توکیو، معتقد است بسیاری از این طرح‌ها در مراحل اولیه قرار دارند و برای اثرگذاری عملی به زمان نیاز خواهند داشت. وی هشدار داد:«اگر محدودیت‌های صادراتی چین یک سال ادامه پیدا کند، مشکلات بسیار جدی برای صنایع ژاپن ایجاد خواهد شد. اکنون حدود چهار تا پنج ماه از آغاز این محدودیت‌ها گذشته است.»

هامبر همچنین معتقد است دولت ژاپن تلاش می‌کند ابعاد واقعی بحران را با احتیاط مدیریت کند تا از ایجاد نگرانی در بازارها و صنایع جلوگیری شود. به گفته وی:«دولت نمی‌خواهد این موضوع به بحرانی روانی در بازار تبدیل شود یا این تصور ایجاد شود که چین در همان مراحل ابتدایی به اهداف خود دست یافته است.»

 

رقابت ژئوپلیتیکی بر سر مواد معدنی حیاتی تشدید می‌شود

شتاب ژاپن برای تنوع‌بخشی به منابع تأمین عناصر نادر خاکی، نشان‌دهنده افزایش اهمیت ژئوپلیتیکی مواد معدنی حیاتی در اقتصاد جهانی است. در شرایطی که چین همچنان سهم غالب تولید و فرآوری عناصر نادر خاکی جهان را در اختیار دارد، بسیاری از اقتصادهای بزرگ از جمله ژاپن، آمریکا و اتحادیه اروپا در حال سرمایه‌گذاری گسترده برای ایجاد زنجیره‌های تأمین مستقل، توسعه بازیافت، اکتشاف منابع جدید و تشکیل ذخایر راهبردی هستند؛ روندی که می‌تواند نقشه بازار جهانی مواد معدنی حیاتی را در سال‌های آینده دستخوش تغییرات اساسی کند. / افق فلزات