فولاد ایران در مدار بازآرایی

ایران از صادرکننده تا واردکننده فولاد

کیوان جعفری طهرانی، تحلیلگر ارشد بازار بین‌المللی آهن و فولاد، با اشاره به آثار تحولات اخیر بر زنجیره فولاد ایران گفت: خسارت‌های واردشده به زیرساخت‌های فولادی کشور تنها محدود به بخش فیزیکی تولید نیست، بلکه اثرات روانی آن نیز به‌طور مستقیم بر رفتار بازار داخلی و خارجی سایه انداخته است. ایران که در سال‌های گذشته یکی از صادرکنندگان مهم محصولات میانی و پایین‌دستی فولاد از جمله اسلب و ورق گرم محسوب می‌شد، در شرایط فعلی به‌دلیل آسیب‌دیدگی و اختلال در واحدهای تولیدی فولاد مبارکه و فولاد خوزستان، بخشی از موقعیت صادراتی خود را از دست داده و در برخی مقاطع به واردکننده تبدیل شده است. به گفته او، این تغییر موقعیت، نه‌تنها تراز تجاری فولاد را تحت‌تاثیر قرار داده، بلکه ساختار رقابت در بازار جهانی را نیز تغییر داده است. در غیاب حضور پررنگ ایران، بازیگران اصلی مانند چین، هند، ترکیه و کشورهای آسیای میانه برای تصاحب سهم بازارهای از دست‌رفته ایران رقابت جدی‌تری را آغاز کرده‌اند.

جعفری‌طهرانی افزود: چین به‌طور خاص به‌دنبال تثبیت جایگاه خود در بازارهایی است که پیش‌تر بخشی از تقاضای آن توسط ایران تامین می‌شد؛ چراکه مزیت قیمت تمام‌شده پایین‌تری دارد و می‌تواند به‌سرعت جایگزین عرضه‌کنندگان قبلی شود. این موضوع باعث شده است فضای رقابت در بازار جهانی فولاد در کوتاه‌مدت شدیدتر شود. او تصریح کرد: از منظر قیمتی، کاهش عرضه ایران در بازار جهانی در ابتدا به افزایش قیمت اسلب، ورق گرم و ورق سرد منجر شده است؛ اما این افزایش بیش از آنکه ناشی از کمبود واقعی عرضه باشد، تحت‌تاثیر فضای روانی و جوسازی تولیدکنندگان جهانی بوده است که تلاش کرده‌اند بازار را در وضعیت کمبود نشان دهند. به گفته او، با گذشت زمان و با ورود ظرفیت‌های جدید از سوی سایر کشورها، این قیمت‌ها ناگزیر به سمت تعدیل حرکت خواهند کرد و بازار به تعادل نسبی بازمی‌گردد.

این تحلیلگر بازار فولاد در بخش دیگری از گفت‌وگو به موضوع تجارت خارجی ایران اشاره کرد و گفت: با توجه به محدودیت‌های ایجادشده در بنادر جنوبی کشور، فرآیند واردات نیز با دشواری‌هایی مواجه شده است؛ هرچند مسیرهای جایگزین در حال شکل‌گیری است. یکی از این مسیرها استفاده از بنادر پاکستان برای تخلیه محموله‌هاست که با هماهنگی‌های بین‌المللی و حتی با مجوزهای خاص، امکان‌پذیر شده و اغلب برای کالاهای کانتینری مورد استفاده قرار می‌گیرد. در ادامه، این محموله‌ها از طریق حمل‌ونقل زمینی وارد خاک ایران می‌شوند. جعفری‌طهرانی همچنین به نقش کشورهای شمالی اشاره کرد و افزود: روسیه و قزاقستان به‌عنوان تولیدکنندگان مهم فولاد در منطقه، می‌توانند در شرایط محدودیت‌های تجاری، بخشی از نیاز وارداتی ایران را تامین کنند و در آینده نیز نقش آنها در تعادل‌بخشی به بازار واردات پررنگ‌تر خواهد شد. او در پایان تاکید کرد: وضعیت فعلی بازار فولاد ایران ترکیبی از فشارهای ژئوپلیتیک، اختلال در زنجیره تولید و تغییر مسیرهای تجارت خارجی است؛ ترکیبی که همزمان جایگاه صادراتی کشور را تضعیف کرده و ساختار وارداتی را پیچیده‌تر ساخته است.

 

افتی فراتر از روند جهانی

داده‌های انجمن جهانی فولاد نشان می‌دهد خاورمیانه در آوریل۲۰۲۶ یکی از شدیدترین افت‌های تولید فولاد خام را در میان مناطق جهان تجربه کرده است. تولید فولاد خام منطقه در این ماه ۲۷.۶درصد کاهش یافته و عملکرد چهار ماه نخست سال نیز افت ۱۲.۸درصدی را نشان می‌دهد؛ رقمی که فاصله قابل‌توجهی با متوسط کاهش ۲درصدی تولید فولاد جهان دارد. حتی مناطقی که طی ماه‌های اخیر با رکود تقاضا و فشار صنعتی مواجه بوده‌اند، افت محدودتری را ثبت کرده‌اند؛ به‌طوری‌که اتحادیه اروپا در چهارماهه ابتدایی سال کاهش ۲.۲درصدی و آسیا و اقیانوسیه افت ۱.۸درصدی را تجربه کرده‌اند.

این اختلاف آماری نشان می‌دهد کاهش تولید خاورمیانه صرفا بخشی از روند عمومی بازار جهانی فولاد نیست و متغیرهای منطقه‌ای در شکل‌گیری آن نقش پررنگ‌تری داشته‌اند. افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیک، اختلال در زنجیره تامین، رشد هزینه‌های حمل‌ونقل و فشار بر زیرساخت‌های انرژی، از مهم‌ترین عواملی هستند که بر عملکرد فولادسازان منطقه اثر گذاشته‌اند. از آنجا که بخش قابل‌توجهی از ظرفیت فولاد خاورمیانه بر پایه مزیت انرژی و صادرات بنا شده، هرگونه اختلال در مسیرهای تجاری یا تامین انرژی می‌تواند مستقیما بر حجم تولید و صادرات اثر بگذارد. ادامه این روند ممکن است به تغییر تدریجی آرایش بازار فولاد منطقه منجر شود؛ به‌ویژه در شرایطی که برخی تولیدکنندگان خارج از خاورمیانه توانسته‌اند عملکرد باثبات‌تری ثبت کنند. رشد تولید در آمریکای شمالی و برخی کشورهای اروپایی نیز نشان می‌دهد بخشی از تقاضای بازار جهانی در حال حرکت به سمت تامین‌کنندگان جایگزین است؛ موضوعی که برای صادرکنندگان بزرگ منطقه از جمله ایران، ترکیه و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس اهمیت راهبردی دارد.

 

رقابت برای تصاحب بازارهای صادراتی

کاهش مقطعی عرضه فولاد ایران باعث شده است بخشی از بازارهای صادراتی که طی سال‌های گذشته در اختیار تولیدکنندگان ایرانی قرار داشت، در معرض رقابت فشرده‌تری قرار گیرد. کشورهایی مانند چین، هند و ترکیه با استفاده از ظرفیت مازاد تولید و دسترسی آسان‌تر به مسیرهای حمل‌ونقل بین‌المللی، تلاش کرده‌اند حضور خود را در بازارهای منطقه‌ای تقویت کنند. در برخی بازارها، خریداران نیز برای کاهش ریسک تامین، به سمت تنوع‌بخشی به منابع خرید حرکت کرده‌اند؛ موضوعی که می‌تواند الگوی تجارت فولاد منطقه را در کوتاه‌مدت تغییر دهد. با این حال، تغییرات فعلی الزاما به معنای حذف ایران از بازارهای صادراتی نیست. بخش عمده زیرساخت‌های اصلی فولاد کشور همچنان فعالند و مزیت‌هایی مانند دسترسی به ذخایر غنی سنگ‌آهن، زنجیره نسبتا کامل تولید و تجربه صادراتی گسترده، همچنان برای صنعت فولاد ایران حفظ شده است. همین مزیت‌ها باعث شده است بسیاری از ارزیابی‌های کارشناسی، وضعیت کنونی را بیشتر یک وقفه عملیاتی و تجاری بدانند.

 

مزیت معدنی و سناریوی بازگشت

در شرایطی که بخشی از ظرفیت‌های فولادی کشور با اختلال مواجه شده‌اند، اهمیت مزیت‌های بنیادی صنعت فولاد ایران بیش از گذشته نمایان شده است. ایران همچنان یکی از دارندگان اصلی ذخایر سنگ‌آهن در منطقه محسوب می‌شود و ساختار زنجیره فولاد کشور از استخراج مواد معدنی تا تولید محصولات میانی، پیوستگی قابل‌توجهی دارد. این ویژگی موجب شده است حتی در دوره‌های افت تولید نیز امکان بازگشت ظرفیت‌ها و احیای صادرات، همچنان قابل تصور باشد. در حوزه تجارت خارجی نیز مسیرهای جایگزین به‌تدریج در حال فعال شدن هستند و بخشی از مبادلات از طریق همکاری با کشورهای همسایه ادامه پیدا کرده است. در چنین شرایطی، آینده صادرات فولاد ایران بیش از هر عامل دیگری به سرعت بازسازی واحدهای آسیب‌دیده، تثبیت مسیرهای تجاری و توانایی تولیدکنندگان در حفظ بازارهای منطقه‌ای وابسته شده است. اگر فرآیند بازگشت ظرفیت تولید با سرعت بیشتری انجام شود، بخشی از بازارهای صادراتی از دست‌رفته نیز قابلیت بازیابی خواهند داشت؛ هرچند فضای رقابت منطقه‌ای نسبت به گذشته فشرده‌تر شده و حفظ جایگاه پیشین، به مراتب دشوارتر از قبل خواهد بود. / دنیای اقتصاد