در ماه‌های اخیر، تهاجم نظامی به برخی مجتمع‌های بزرگ فولادی، رکود نسبی بازار داخلی گندله همزمان با محدودیت‌های صادراتی، عوارض و دشواری‌های حمل‌ونقل دریایی در شرایط محاصره دریایی ایران، مسیر تخلیه مازاد تولید را پیچیده‌تر کرده است. فعالان صنعت معتقدند در چنین شرایطی، بازنگری در سیاست‌های صادراتی و کاهش موانع موجود می‌تواند به مدیریت مازاد عرضه و جلوگیری از افزایش موجودی انبارها کمک کند. هرچند مازاد گندله به‌‌طور مستقیم تولید فولاد را تحت تاثیر قرار نمی‌دهد، اما تداوم انباشت آن می‌تواند از طریق فشار بر نقدینگی و سودآوری تولیدکنندگان گندله و معادن بالادستی، بر عملکرد بخشی از زنجیره معدن و فولاد اثرگذار باشد.

همزمان، تشدید تنش‌های منطقه‌ای و ریسک‌های ژئوپلیتیک نیز بر پیچیدگی شرایط افزوده است. محدودیت تردد کشتی‌ها و افزایش نگرانی خریداران خارجی نسبت به حمل بار از مبادی ایران، موجب شده حتی عرضه محصولات با قیمت‌های رقابتی نیز لزوما به افزایش فروش منجر نشود. برخی کارشناسان معتقدند صادرات محصولات معدنی و فولادی ایران در شرایط کنونی بیش از آنکه با چالش قیمت مواجه باشد، با محدودیت دسترسی به بازارها و موانع حمل‌‌ونقل رو‌به‌رو است؛ موضوعی که می‌تواند فشار مضاعفی بر شرکت‌های معدنی و فولادی وارد کند.

به گفته کارشناسان، در سال‌های اخیر کشورهای چین، عمان و هند از بازارهای هدف برای صادرات گندله ایران هستند و ظرفیت مهمی برای جذب گندله باکیفیت ایران دارند. بررسی‌ها نشان می‌دهد گندله ایران عمدتا عیاری بالاتر از ۶۵درصد دارد و این موضوع باعث شده است برخی از فولادسازان منطقه از جمله کشور هند برای افزایش بهره‌وری در فرآیند تولید فولاد به استفاده از گندله ایران روی بیاورند. بنابراین در چنین فضایی، تصمیم‌گیری سریع درباره سیاست‌های صادراتی و تسهیل تجارت، بیش از هر زمان دیگری برای جلوگیری از تشدید رکود در بخش‌های مختلف زنجیره معدن و فولاد اهمیت دارد.

هفته گذشته نیز محمدرضا بهرامن، نایب‌ رئیس اتاق بازرگانی ایران، درخصوص وجود مازاد در این بخش هشدار داد و اعلام کرد که اتلاف وقت موجب نابودی گندله اضافی شده است. به گفته وی، اکنون نیز کشور به‌دلیل کاهش مقطعی تقاضای صنایع فولاد با مازاد گندله مواجه است و باید با تسهیل صادرات، این مشکل را برطرف کرد. بر اساس آخرین گزارش انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران از آمار ۱۰ماهه سال۱۴۰۴ زنجیره فولاد کشور، حجم صادرات گندله در این دوره به حدود ۱۰‌میلیون و ۷۸۵هزار تن رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۸درصد رشد داشته است. همچنین ارزش صادراتی گندله سنگ‌آهن در همین بازه زمانی با ثبت ۹۲۶‌میلیون دلار، رشد ۳۲درصدی را نسبت به ۱۰ماه سال۱۴۰۳ نشان می‌دهد. در مقابل، تولید گندله در این دوره تنها ۰.۲درصد افزایش یافته و از ۵۷‌میلیون و ۵۷۸ هزار تن به ۵۷‌میلیون و ۶۶۸ هزار تن رسیده است.

 

ضرورت حذف عوارض صادراتی

بهرام سبحانی، فعال حوزه معدن، درخصوص وضعیت مازاد گندله و مشکلات صادراتی آن اظهار کرد: بخشی از مازاد فعلی گندله در کشور، به کاهش مصرف داخلی در واحدهای فولادی بازمی‌گردد. برخی ظرفیت‌های مهم تولید فولاد، به‌ ویژه در واحدهایی مانند فولاد خوزستان و فولاد مبارکه، طی ماه‌های اخیر تحت‌تاثیر اتفاقات پس از جنگ و محدودیت‌هایی قرار گرفته‌اند و طبیعی است وقتی بخشی از تولید فولاد خام کاهش پیدا می‌کند، مصرف مواد اولیه‌ای مانند گندله نیز افت خواهد کرد. در نتیجه، اکنون معادل بخشی از مصرف این واحدها، مازاد گندله در کشور ایجاد شده است.

وی ادامه داد: در سال‌های گذشته نیز بخشی از تولید گندله کشور صادر می‌شد. زنجیره فولاد ایران طی سال‌های اخیر به ظرفیتی رسیده بود که در برخی حلقه‌ها، از جمله گندله، تولید بیش از نیاز داخل وجود داشت و صادرات نقش تنظیم‌کننده بازار را ایفا می‌کرد. اما اکنون مشکل اصلی این است که صادرات نیز با محدودیت‌های جدی مواجه شده است. بخشی از این محدودیت‌ها به شرایط حمل‌ونقل دریایی، ریسک‌های منطقه‌ای و دشواری تردد کشتی‌ها در خلیج فارس بازمی‌گردد و بخشی دیگر نیز ناشی از سیاست‌های داخلی و عوارض صادراتی است که عملا قدرت رقابت شرکت‌های ایرانی را کاهش می‌دهد. سبحانی بیان کرد: انباشت محصول در محوطه شرکت‌ها علاوه بر قفل کردن نقدینگی بنگاه‌ها، هزینه‌های نگهداری و ریسک افت کیفیت را نیز افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، وقتی شرکت‌ها نتوانند مازاد تولید خود را صادر کنند، جریان نقدینگی آنها مختل می‌شود و این موضوع می‌تواند بر تامین مواد اولیه، اجرای پروژه‌های توسعه‌ای و حتی حفظ سطح تولید اثر منفی بگذارد.

سبحانی درخصوص ضرورت تسهیل فرآیند‌های صادراتی گفت: در شرایط فعلی، تسهیل صادرات اهمیت زیادی دارد و یکی از موضوعاتی که فعالان صنعت فولاد بر آن تاکید دارند، بازنگری در عوارض صادراتی است. زمانی که بازار داخلی توان جذب کامل محصول را ندارد، صادرات باید به‌عنوان یک مسیر تنفسی برای زنجیره فولاد عمل کند. در غیر این صورت، مازاد تولید در حلقه‌های بالادستی باقی می‌ماند و به ‌تدریج کل زنجیره را تحت فشار قرار می‌دهد. به گفته وی، تصمیم‌گیری سریع در این حوزه ضروری است، زیرا تداوم محدودیت‌ها می‌تواند به کاهش تولید، افت درآمد ارزی شرکت‌ها و تشدید رکود در بخشی از صنعت فولاد منجر شود.

 

قفل سرمایه معادن در انبار‌ها

مائده مزینانی، تحلیلگر بازار فولاد و معدن، درباره شرایط فعلی صادرات گندله و مازاد ایجاد شده در زنجیره فولاد  گفت: در حال حاضر کل زنجیره فولاد و معدن ایران، چه در بخش بالادستی و چه در بخش پایین‌دستی، با مشکلات جدی در حوزه صادرات مواجه شده است. مهم‌ترین مساله‌ای که اکنون وجود دارد، کاهش شدید تردد کشتی‌هایی است که پیش از این برای بارگیری به سمت بنادر ایران می‌آمدند. با توجه به تنش‌های منطقه‌ای، فشارهای آمریکا و اتفاقاتی که طی هفته‌های اخیر در محدوده تنگه هرمز رخ داده، ریسک فعالیت برای شرکت‌های حمل ‌و نقل دریایی به شدت افزایش یافته است. بسیاری از کشتی‌ها دیگر حاضر نیستند برای بارگیری به ایران بیایند؛ زیرا شرایط را غیرقابل پیش‌بینی می‌دانند و نمی‌خواهند ریسک توقیف، بازگشت یا اختلال در مسیر حمل را بپذیرند.

وی ادامه داد: این مساله باعث شده صادرات محصولات زنجیره فولاد با اختلال جدی روبه‌رو شود. از یک طرف شرکت‌ها با کمبود مشتری مواجه هستند و از طرف دیگر حتی در صورت پیدا شدن مشتری نیز مشکلات حمل‌ونقل و انتقال بار وجود دارد. اکنون برخی شرکت‌های ایرانی محصولات خود را با تخفیف نسبت به قیمت‌های کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) عرضه می‌کنند، اما با وجود این اختلاف قیمت نیز همچنان جذب مشتری دشوار است. خریداران خارجی نگران شرایط حمل و امنیت مسیرهای تجاری هستند و همین موضوع بازار صادراتی را به شدت محدود کرده است.

مزینانی با اشاره به وضعیت بازار داخلی فولاد گفت: در داخل کشور نیز تقاضا برای بخشی از محصولات فولادی کاهش پیدا کرده است. بخشی از این موضوع به اتفاقاتی بازمی‌گردد که در ایام جنگ در برخی واحدهای بزرگ فولادی رخ داده و ظرفیت تولید را کاهش داده است. طبیعتا وقتی تولید فولاد افت می‌کند، مصرف مواد اولیه‌ای مانند گندله نیز کاهش خواهد یافت. اکنون نه ‌تنها در حوزه گندله بلکه حتی در بازار شمش فولاد نیز نشانه‌های مازاد عرضه دیده می‌شود و معاملات بورس کالا نیز نشان می‌دهد استقبال از برخی محصولات نسبت به گذشته کاهش یافته است. در نتیجه، شرکت‌ها با حجم بالاتری از موجودی انبار مواجه شده‌اند.

این تحلیلگر بازار فولاد در خصوص خسارت‌های انباشت گندله در انبار‌ها برای مدت طولانی گفت: گندله را نمی‌توان برای مدت طولانی انبار کرد. این محصول حساسیت‌های خاص خود را دارد و هرچه زمان بیشتری در انبار باقی بماند، ریسک افت کیفیت یا آسیب به آن بیشتر می‌شود. به همین دلیل، تعیین ‌تکلیف سریع برای صادرات مازاد گندله اهمیت زیادی دارد. اگر امکان صادرات تسهیل نشود، فشار مالی سنگینی به شرکت‌های تولیدکننده گندله وارد خواهد شد؛ زیرا سرمایه آنها در انبارها قفل می‌شود و گردش نقدینگی مختل خواهد شد.

وی تاکید کرد: در شرایط فعلی، درآمد ارزی برای کشور و بنگاه‌های صنعتی اهمیت بسیار زیادی پیدا کرده است. بسیاری از شرکت‌ها برای تامین ماشین‌آلات، تجهیزات و مواد اولیه مورد نیاز خود به ارز نیاز دارند و کاهش صادرات به معنای افت درآمد ارزی آنهاست. از سوی دیگر، بخشی از صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر نیز کاهش یافته است. برای مثال، برخی شرکت‌ها که پیش‌تر صادرات اسلب یا محصولات با ارزش افزوده بیشتر داشتند، اکنون ناچار شده‌اند محصولات دیگری را جایگزین کنند که ارزش دلاری پایین‌تری دارند. طبیعتا درآمد حاصل از صادرات گندله قابل مقایسه با صادرات محصولات نهایی فولادی نیست و این موضوع فشار مضاعفی بر وضعیت مالی شرکت‌ها وارد می‌کند.

 

صادرات زمینی جایگزین مسیر دریایی نیست

مزینانی درباره شرایط حمل‌ونقل دریایی نیز گفت: در ماه‌های اخیر بارها شاهد بازگشت کشتی‌ها یا تغییر مسیر آنها بوده‌ایم. برخی کشتی‌ها پس از نزدیک شدن به منطقه، به دلیل نگرانی از شرایط سیاسی و امنیتی، تصمیم به بازگشت گرفته‌اند. این موضوع نه‌تنها هزینه صادرات را افزایش داده، بلکه برنامه‌ریزی تجاری شرکت‌ها را نیز مختل کرده است. در چنین شرایطی، حتی در صورت فروش محصول، نگرانی جدی درباره امکان بارگیری و تحویل کالا وجود دارد. این وضعیت فشار زیادی به کل صنعت و معدن وارد کرده و فضای تصمیم‌گیری برای فعالان اقتصادی را دشوار کرده است.

وی افزود: شرکت‌ها تلاش کرده‌اند مسیرهای جایگزین برای صادرات پیدا کنند. برخی صادرات زمینی یا استفاده از مسیر کشورهای همسایه را دنبال کرده‌اند، اما ظرفیت حمل زمینی یا ریلی قابل مقایسه با حمل دریایی نیست. حجم قابل جابه‌جایی از مسیرهای زمینی بسیار محدودتر از حمل دریایی است و نمی‌تواند جایگزین کامل صادرات از طریق بنادر باشد؛ بنابراین همچنان بخش عمده صادرات فولاد و مواد معدنی وابسته به حمل دریایی باقی مانده است. این تحلیلگر بازار فولاد بیان کرد: اختلال در صادرات ایران حتی بر بازار جهانی نیز اثر گذاشته است. پس از انتشار اخبار مربوط به آسیب برخی واحدهای فولادی ایران، قیمت بخشی از محصولات فولادی در بازار جهانی افزایش یافت. ایران یکی از تامین‌کنندگان مهم منطقه در حوزه فولاد و مواد اولیه فولادی محسوب می‌شود و کاهش عرضه از سوی ایران، به‌ویژه در برخی محصولات، واکنش قیمتی در بازارهای جهانی ایجاد کرد. هرچند بخشی از این افزایش قیمت‌ها بعدا تعدیل شد، اما اثر این تحولات همچنان در بازار جهانی قابل مشاهده است.

مزینانی درباره مازاد گندله در بازار داخلی نیز گفت: کشور در حال حاضر با مازاد گندله مواجه است و این مساله در سال‌های گذشته نیز وجود داشته، اما اکنون شدت بیشتری یافته است. علت اصلی آن کاهش بخشی از ظرفیت تولید فولاد در داخل کشور است. وقتی تولید فولاد خام کاهش پیدا می‌کند، مصرف گندله نیز طبیعتا کمتر می‌شود و در نتیجه حجم بیشتری از این محصول در بازار باقی می‌ماند. از این‌رو به نظر می‌رسد لازم است درباره محدودیت‌های صادرات گندله بازنگری شود تا شرکت‌ها بتوانند بخشی از مازاد موجود را به بازارهای خارجی صادر کنند؛ در غیر این صورت، تداوم این وضعیت می‌تواند مشکلات بیشتری برای زنجیره فولاد ایجاد کرده و فشار مالی شرکت‌ها را افزایش دهد. / دنیای معدن