معدنی ها /فائزه پناهی؛ماجرا از جایی آغاز میشود که در بسیاری از معادن ایران، پس از برداشت ماده معدنی، آنچه باقی میماند گودالهایی عمیق، ناایمن و بیکارکرد است؛ فضاهایی که نه ایمنسازی میشوند، نه احیا، و نه به فرصتی درآمدزا تبدیل میشوند.
از معادن سرب و روی زنجان تا گودالهای سنگآهن در بافق و محدودههای معدنی سیرجان و کرمان، الگوی مشترک قابل مشاهده است؛ با توقف فعالیت، پروژه عملاً رها میشود و نتیجه، انباشت ریسکهای محیطزیستی و ایمنی، تشدید هزینههای اجتماعی و از دست رفتن ظرفیتهای اقتصادی در مناطقی است که میتوانستند پس از پایان معدن نیز مولد باقی بمانند.
در مقابل، تجربههای جهانی نشان میدهد پایان معدن میتواند آغاز یک برنامه توسعه باشد؛ در شرق آلمان، منطقه معدنی لوزاتیا پس از تعطیلی معادن زغالسنگ به شبکهای از بیش از ۲۰ دریاچه مصنوعی تبدیل شد و با ایجاد زیرساخت گردشگری و خدمات، به یک اقتصاد جدید رسید یا حتی در آمریکا نیز Berkeley Pit که پس از تعطیلی به دریاچهای آلوده تبدیل شده بود، با مدیریت و کاربریگذاری مجدد، به یک سایت گردشگری صنعتی و بستری برای پژوهش تبدیل شد. در برخی کشورها، فضاهای معدنی متروکه به نیروگاه خورشیدی، پارک شهری، مراکز داده یا حتی سامانههای ذخیرهسازی انرژی تبدیل شدهاند.
اما نقطه مشترک این نمونهها، یک اصل روشن است؛ برنامه خروج و بازسازی از ابتدا طراحی و اجرا میشود، نه در روزهای پایانی فعالیت. احیای معدن در این کشورها صرفاً اقدام محیطزیستی نیست؛ بستهای اقتصادی و اجتماعی است که اشتغال، سرمایهگذاری و کاربری جایگزین را همزمان هدف میگیرد.
این در حالی است که در ایران، ضعف در الزامآوری بازسازی، نبود مدل اقتصادی برای دوره پس از استخراج، و فقدان تصویر دقیق و یکپارچه از گودالها و ظرفیتهای آنها، باعث شده بسیاری از معادن با منطق استخراج و رهاسازی اداره شوند. این وضعیت، علاوه بر پیامدهای زیستمحیطی و ایمنی، یک فرصت اقتصادی را نیز از بین میبرد؛ فرصتی که میتوانست به گردشگری، انرژیهای تجدیدپذیر، زیرساختهای صنعتی یا پروژههای مدیریت آب تبدیل شود.
مسئله اصلی این نیست که ذخایر معدنی روزی پایان مییابند؛ مسئله این است که در ایران، پس از پایان استخراج، معمولاً هیچ برنامهای آغاز نمیشود و همین خلأ، گودالهای معدنی را از یک دارایی بالقوه به یک تعهد پرهزینه و در مواردی به بحرانی بلندمدت تبدیل میکند.
مخاطبین عزیز پایگاه خبری–تحلیلی "معدنیها"؛ شما میتوانید از دایرکت پیج اینستاگرام "معدنیها" به آدرس madanihanews برای ارائه نقطه نظرات، پیشنهادها، انتقادها و سایر پیامهای خود با ما در ارتباط باشید.
