رویای خودروی برقی قرار است جهان را از سوختهای فسیلی نجات دهد؛ اما در آمریکای جنوبی، بخشی از این رؤیا به قیمت فشار بر منابع آب و جوامع محلی تمام میشود، استخراج لیتیوم از آبگیرهای نمکی، پرسش جدی درباره هزینه واقعی گذار انرژی ایجاد کرده است که آیا برای ساخت باتریهای پاک، باید سرزمینهای خشک را تشنهتر کرد؟
معدنی ها /فائزه پناهی؛لیتیوم، فلز حیاتی باتریهای خودروهای برقی و ذخیرهسازهای انرژی، به یکی از مهمترین مواد معدنی راهبردی جهان تبدیل شده است، کشورهای شیلی، آرژانتین و بولیوی، در قلب منطقهای قرار دارند که به مثلث لیتیوم شهرت دارد و بخش بزرگی از ذخایر شناختهشده این فلز را در خود جای داده است. اما این ثروت زیرزمینی، در منطقهای قرار گرفته که بسیاری از جوامع آن با کمبود آب و شکنندگی اکوسیستمهای کویری دستوپنجه نرم میکنند.
در روش متداول استخراج از آبگیرهای نمکی، آب شور زیرسطحی به حوضچههای تبخیر منتقل میشود تا لیتیوم بهتدریج تغلیظ شود، این فرآیند به زمان، زمین و مدیریت منابع آب نیاز دارد؛مسئله فقط حجم آب مصرفی نیست؛ توازن آب شور و شیرین، ارتباط آبهای زیرزمینی با تالابها و تأثیر تغییرات هیدرولوژیک بر زیستبومهای حساس، موضوعاتی هستند که نمیتوان با شعار توسعه سبز از کنارشان گذشت.
در منطقه آتاکاما در شیلی، جایی که یکی از مهمترین مراکز تولید لیتیوم جهان قرار دارد، آب نه یک منبع فراوان بلکه سرمایهای حیاتی است، در چنین شرایطی، هر تصمیم درباره برداشت آب، تغییر جریانهای زیرزمینی یا توسعه حوضچههای استخراج، میتواند بر کشاورزی، دامداری و زندگی جوامع بومی اثر بگذارد. اگر قرار است انرژی پاک آینده بر دوش معادن لیتیوم سوار شود، نمیتوان هزینههای آن را فقط با تعداد خودروهای برقی و کاهش انتشار کربن سنجید.
نکته جنجالی ماجرا این است که خودروهای برقی، برخلاف خودروهای بنزینی، آلایندگی اگزوز ندارند؛ اما زنجیره تأمین باتری آنها همچنان به استخراج مواد معدنی، انرژی، آب و زیرساخت نیازمند است؛ این تناقض به معنای بیفایدهبودن خودروهای برقی نیست، بلکه نشان میدهد «پاک» بودن یک فناوری باید در تمام چرخه عمر آن سنجیده شود، نه فقط در لحظهای که خودرو در خیابان حرکت میکند.
با این حال، تقلیل همه مشکلات منطقه به استخراج لیتیوم نیز دقیق نیست. خشکسالی، تغییرات اقلیمی، کشاورزی، مصرف شهری و دیگر فعالیتهای صنعتی هم بر منابع آب فشار وارد میکنند. بنابراین، نقد اصلی متوجه توسعه بدون ارزیابی جامع و بدون پاسخگویی شفاف است؛ نه اصل فناوری باتری یا گذار از سوختهای فسیلی.
برای ایران که درگیر بحران آب و توسعه معادن لیتیوم است، تجربه آمریکای جنوبی یک هشدار مهم دارد. ذخیره معدنی بهتنهایی مزیت اقتصادی نیست. اگر فناوری استخراج، مدیریت آب و مشارکت جوامع محلی همپای سرمایهگذاری توسعه پیدا نکند، معدن میتواند بهجای موتور توسعه، به منبعی برای تشدید تنشهای اجتماعی و زیستمحیطی تبدیل شود.
آینده لیتیوم فقط به این بستگی ندارد که چه مقدار فلز از زمین بیرون کشیده میشود؛ بلکه به این بستگی دارد که چه مقدار آب باقی میماند، چه کسانی از ثروت معدن سهم میبرند و چه کسی مسئول هزینههای پنهان این گذار است. انرژی سبز اگر قرار است واقعاً پایدار باشد، نباید تشنگی سرزمینهای خشک را به بهای توسعه فناوری نادیده بگیرد.
مخاطبین عزیز پایگاه خبری–تحلیلی "معدنیها"؛ شما میتوانید از دایرکت پیج اینستاگرام "معدنیها" به آدرس madanihanews برای ارائه نقطه نظرات، پیشنهادها، انتقادها و سایر پیامهای خود با ما در ارتباط باشید.
