معدنی ها /فائزه پناهی؛ شرکت برزیلی واله در حال بررسی امکان بازیابی عناصر نادر خاکی، طلا و دیگر مواد ارزشمند از پسماندهای معدنی است؛ تصمیمی که شاید در ظاهر یک پروژه زیستمحیطی باشد، اما در واقع از تغییر یک مدل اقتصادی در صنعت معدن خبر میدهد؛ اینکه ذخیره معدنی فقط چیزی نیست که زیر زمین مانده باشد؛ بخشی از ذخیره میتواند سالها قبل استخراج شده و امروز در قالب باطله روی زمین باشد.
اهمیت ماجرا زمانی روشنتر میشود که بدانیم واله دیگر در مرحله حرف و آزمایش محدود نیست. این شرکت در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۶.۳ میلیون تن سنگآهن از موادی تولید کرد که پیشتر در گروه مواد دورریختنی قرار میگرفتند؛ رقمی بیش از دو برابر سال قبل و بالاتر از هدف ۲۰ میلیون تنی اولیه. واله میخواهد تا سال ۲۰۳۰ حدود ۱۰ درصد تولید سنگآهن خود را از همین مواد تأمین کند. یعنی چیزی که زمانی هزینه دفع و نگهداری داشت، حالا بخشی از برنامه تولید شرکت شده است.
این تغییر نگاه تصادفی نیست. توسعه یک معدن جدید، امروز فقط به پیدا کردن ذخیره ختم نمیشود؛ سرمایهگذاری سنگین، آب، انرژی، ماشینآلات، مجوز، زیرساخت و سالها زمان لازم است. در مقابل، باطلهای که قبلاً استخراج شده، یک مزیت مهم دارد: ماده یکبار از دل زمین بیرون آمده و بخشی از هزینههای اولیه برای جابهجایی و خردایش آن قبلاً پرداخت شده است. اگر فناوری فرآوری بهتر شود یا قیمت یک فلز بالا برود، همان مادهای که چند سال قبل اقتصادی نبوده، میتواند دوباره ارزش پیدا کند.
داستان عناصر نادر خاکی از همین زاویه اهمیت بیشتری دارد. در گذشته ممکن بود یک معدن برای آهن، مس یا طلا طراحی شود و عناصر همراهی که ارزش اقتصادی کافی نداشتند، همراه با باطله کنار گذاشته شوند. اما امروز معادله بازار عوض شده است. عناصر نادر خاکی، مس، نیکل، کبالت و دهها ماده معدنی دیگر به دلیل نقششان در خودروهای برقی، تجهیزات الکترونیکی، انرژیهای تجدیدپذیر و صنایع پیشرفته، اهمیت استراتژیک پیدا کردهاند. بنابراین ممکن است مادهای که هنگام طراحی یک معدن «مزاحم» محسوب میشد، امروز بخشی از یک زنجیره ارزش جدید باشد.
برای ایران، این داستان از یک خبر خارجی خیلی فراتر میرود. ایران معادن بزرگ سنگآهن، مس، سرب و روی، طلا و سایر مواد معدنی دارد و طبیعتاً طی دههها استخراج و فرآوری، حجم بزرگی از مواد کمعیار، باطله و پسماند معدنی نیز تولید شده است. مسئله اما اینجاست که در بخش قابل توجهی از زنجیره معدن ایران، باطله هنوز بیشتر بهعنوان یک مسئله برای دفع، دپو و کنترل ریسک دیده میشود تا یک «منبع ثانویه معدنی».
این در حالی است که ارزش واقعی باطله را نمیتوان فقط با نگاه کردن به عیار فلز اصلی سنجید. ممکن است در یک توده باطله، مقدار کمی از یک عنصر وجود داشته باشد که در زمان استخراج اولیه ارزش اقتصادی نداشته، اما امروز به دلیل تغییر قیمت یا تقاضای جهانی ارزشمند شده باشد. از طرف دیگر، فناوریهای فرآوری نیز ثابت نماندهاند؛ روشهای جدایش، فلوتاسیون، لیچینگ و فرآوری مجدد میتوانند بازیابی موادی را ممکن کنند که در گذشته استخراجشان از نظر اقتصادی یا فنی دشوار بوده است.
اما اینجا یک دام هم وجود دارد، هر باطلهای معدن طلا نیست. اینکه در یک نمونه آزمایشگاهی مقدار قابل توجهی طلا، مس یا عناصر نادر پیدا شود، بهتنهایی به معنی اقتصادی بودن پروژه نیست. باید مشخص شود این عنصر با چه عیاری، در چه کانیای و با چه درجه آزادی وجود دارد و برای بازیابی آن چقدر آب، انرژی، مواد شیمیایی و سرمایه لازم است. ممکن است یک سد باطله میلیاردها تن ماده داشته باشد اما هزینه فرآوری مجدد آن از ارزش محصول بیشتر شود. بنابراین قبل از هر تصمیم، چیزی که ایران به آن نیاز دارد نه شعار «استفاده از باطله»، بلکه یک ارزیابی دقیق زمینشناسی، ژئوشیمیایی، کانیشناسی و اقتصادی است.
با این حال، مسئله ارزش بررسی جدی دارد. مخصوصاً در شرایطی که توسعه معادن جدید ایران با محدودیت سرمایه، ماشینآلات، انرژی، آب و زیرساخت مواجه است. بازفرآوری باطله میتواند در بعضی پروژهها یک مسیر میانبُر باشد؛ نه برای جایگزین کردن اکتشاف و استخراج جدید، بلکه برای افزایش ضریب استحصال از منابعی که یکبار استخراج شدهاند.
حتی میتوان یک قدم جلوتر رفت. ایران به جای اینکه فقط برای معادن فعال به فکر باطله باشد، میتواند سراغ دپوهای قدیمی برود و یک «اطلس باطلههای معدنی» ایجاد کند؛ اینکه هر معدن چه میزان باطله دارد، ترکیب شیمیایی آن چیست، چه فلزات و عناصر همراهی در آن وجود دارد، عیار آنها چقدر است و با فناوری م
وجود چه میزان از آنها قابل بازیابی است. آن وقت بخشی از چیزی که امروز هزینه زیستمحیطی و نگهداری محسوب میشود، میتواند به یک بانک اطلاعاتی از ذخایر ثانویه کشور تبدیل شود.
این نگاه حتی برای معادن کوچکتر هم اهمیت دارد. ممکن است یک معدن بهتنهایی توان مالی ساخت کارخانه فرآوری مجدد را نداشته باشد، اما وقتی چند دپوی باطله در یک منطقه معدنی کنار هم قرار میگیرند، امکان ایجاد یک واحد فرآوری منطقهای و اقتصادیتر میشود. در چنین مدلی، «معدنکاری» دیگر فقط حفاری و انفجار و استخراج سنگ تازه نیست؛ بازیابی ارزش از موادی است که قبلاً از معدن بیرون آمدهاند.
واله دقیقاً در حال حرکت در همین مسیر است. این شرکت علاوه بر مطالعه بازیابی طلا و عناصر نادر از پسماند، در برنامه معدنکاری چرخشی خود به تولید محصولات جدید از مواد دورریختنی هم توجه کرده است. تولید بیش از ۲۶ میلیون تن سنگآهن از مواد قبلاً دورریختهشده در سال ۲۰۲۵ نشان میدهد اقتصاد این مدل میتواند از مرحله شعار زیستمحیطی عبور کند و به یک منبع واقعی تولید تبدیل شود.
از طرف دیگر، فشار برای کاهش تولید و ذخیره باطله هم این روند را تقویت میکند. واله پس از حوادث مرگبار شکست سدهای باطله در برزیل، سرمایهگذاری بیشتری روی فرآوری خشک، فیلتراسیون و کاهش وابستگی به سدهای باطله انجام داده است. بنابراین در مدل جدید، دو هدف همزمان دنبال میشود: باطله کمتری تولید کن و از باطله موجود تا جایی که اقتصاد پروژه اجازه میدهد، ارزش بیشتری بیرون بکش.
برای ایران، شاید مهمترین نکته همین باشد. ما معمولاً وقتی از ذخایر معدنی حرف میزنیم، چشممان به عددهای اکتشاف و ذخیره قطعی است؛ اما یک بخش کمتر دیدهشده از ثروت معدنی کشور ممکن است در کنار همین معادن و در دپوهایی باشد که سالهاست فقط بهعنوان باطله شناخته میشوند.
جهان هم به سمت معدنکاری کماتلافتر میرود، چون فلزات مورد نیاز صنایع جدید باید از جایی تأمین شوند و توسعه معدن جدید هر روز سختتر و گرانتر میشود. در چنین شرایطی، استخراج دوباره از موادی که قبلاً استخراج شدهاند، جذابتر میشود؛ بهخصوص وقتی پای مواد معدنی حیاتی و عناصر نادر در میان باشد. واله حالا دارد این فرض را در مقیاس صنعتی جدیتر امتحان میکند.
بنابراین سؤال اصلی برای ایران این نیست که «چقدر باطله داریم؟» سؤال مهمتر این است که در باطلههای معادن ایران چه چیزی خوابیده و هنوز کسی برای استخراج دوبارهاش مدل اقتصادی تعریف نکرده است؟
شاید معدنکاری آینده فقط پیدا کردن ذخیره جدید در دل کوهها نباشد؛ شاید بخشی از ذخیره آینده ایران همین حالا روی زمین است، کنار معادنی که سالهاست فکر میکنیم کارشان با استخراج سنگ تمام شده است.
مخاطبین عزیز پایگاه خبری–تحلیلی "معدنیها"؛ شما میتوانید از دایرکت پیج اینستاگرام "معدنیها" به آدرس madanihanews برای ارائه نقطه نظرات، پیشنهادها، انتقادها و سایر پیامهای خود با ما در ارتباط باشید.
