سالها انرژی ارزان، موتور توسعه صنایع بزرگ ایران بود؛ اما حالا محاسبات تازه درباره ارزش افزوده صنایع انرژیبر، پرده از تناقضی جدی برداشته است: محصولی مانند متانول در صورت محاسبه هزینه فرصت صادرات گاز، به ازای هر تن با ۸۹ دلار ارزش افزوده منفی روبهرو میشود؛ حالا این پرسش مطرح است که آیا ایران با فروش انرژی ارزان به صنایع، در حال تولید ثروت است یا حراج منابع ملی به بهای توسعهای کمبازده؟
معدنی ها /فائزه پناهی؛ سالها انرژی ارزان، برگ برنده صنایع بزرگ ایران معرفی میشد؛ گاز و برقی که قرار بود به فولاد، آلومینیوم و محصولات پتروشیمی تبدیل شوند و برای کشور ارزآوری کنند. اما حالا که ناترازی انرژی، تولید را به دردسر انداخته، یک پرسش جدی مطرح است: آیا صنایعی که با سوخت یارانهای توسعه یافتهاند، به اندازه منابعی که مصرف میکنند برای اقتصاد ارزش میسازند؟
بررسی مرکز پژوهشهای مجلس درباره صنایع انرژیبر، پاسخ نگرانکنندهای پیش روی سیاستگذاران میگذارد. در این مطالعه، ارزش افزوده صنایع نه فقط با تعرفه فعلی، بلکه با در نظر گرفتن هزینه فرصت صادرات انرژی محاسبه شده است؛ یعنی گازی که امروز ارزان به یک کارخانه میرسد، اگر صادر میشد چه درآمدی برای کشور داشت؟ نتیجه این محاسبه، تصویر متفاوتی از صرفه اقتصادی برخی صنایع ترسیم میکند؛ تصویری که در آن، تولید بیشتر لزوماً به معنای خلق ارزش بیشتر نیست.
متانول یکی از جنجالیترین نمونههاست؛ ارزش افزوده اقتصادی تولید هر تن از این محصول، در سناریوی محاسبه هزینه فرصت انرژی، حدود منفی ۸۹ دلار برآورد شده است؛ از سوی دیگر، در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۴ میلیارد مترمکعب گاز، شامل خوراک و سوخت، در تولید متانول، اوره و آمونیاک مصرف شده؛ رقمی معادل حدود ۵۸ درصد مصرف گاز صنعت پتروشیمی. این اعداد یک سؤال اساسی را مطرح میکنند: آیا اختصاص چنین حجم بزرگی از گاز به این محصولات، بهترین انتخاب اقتصادی برای کشور است؟
در زنجیره فولاد هم ماجرا ساده نیست؛ تولید هر تن آهن اسفنجی حدود ۲۶۷ تا ۳۴۰ مترمکعب گاز مصرف میکند، در حالی که حلقههایی مانند کنسانتره و گندله وابستگی کمتری به گاز دارند. بنابراین تغییر مبنای قیمتگذاری انرژی میتواند فشار نامتوازنی بر بخشهای مختلف زنجیره وارد کند؛ بهویژه صنایعی که مدل تولیدشان بر دسترسی به گاز ارزان بنا شده است.
مسئله فقط متانول و آهن اسفنجی نیست؛ آلومینیوم و سیمان هم با تغییر محاسبه هزینه انرژی، در معرض آزمون تازهای قرار میگیرند. با این حال، نمیتوان همه صنایع را با یک معیار سنجید؛ میزان مصرف انرژی، فناوری تولید، ارزش محصول و وابستگی به مواد اولیه در هر بخش متفاوت است.
حالا پرسش اصلی از دولت این است: اگر انرژی ارزان دیگر مزیت قابل اتکای صنایع نیست، چرا پیش از توسعه ظرفیتهای بزرگ تولیدی، برای تأمین پایدار انرژی و ارتقای بهرهوری آنها برنامهریزی نشد؟ قرار است هزینه این شکاف را چه کسی بپردازد؛ دولت، سهامداران، کارگران یا اقتصادی که سالها توسعه صنعتی را با انرژی یارانهای پیش برده است؟
مخاطبین عزیز پایگاه خبری–تحلیلی "معدنیها"؛ شما میتوانید از دایرکت پیج اینستاگرام "معدنیها" به آدرس madanihanews برای ارائه نقطه نظرات، پیشنهادها، انتقادها و سایر پیامهای خود با ما در ارتباط باشید.